"Synod diecezjalny jest zebraniem wybranych kapłanów oraz innych wiernych Kościoła partykularnego, którzy dla dobra swej wspólnoty diecezjalnej świadczą pomoc biskupowi diecezjalnemu" (Kodeks Prawa Kanonicznego, kanon 460). Zgodnie z hierarchiczną strukturą Kościoła "jedynym ustawodawcą na synodzie diecezjalnym jest biskup diecezjalny, a inni członkowie Synodu posiadają tylko glos doradczy" (kan. 466). Pomagają oni biskupowi rozpoznać wszechstronnie problemy diecezji i proponują możliwie najlepsze rozwiązania tych problemów.

Każdy synod diecezjalny służy realizacji celu Kościoła jakim jest chwała Boża przez zjednoczenie człowieka z Bogiem, dzięki któremu osiąga on szczęście wieczne. Synod ma pomóc w odnajdywaniu i ukazywaniu wiernym dróg prowadzących do tego celu. Szczegółowym celem II Synodu Diecezji Sandomierskiej było poszukiwanie dróg integracji struktur wewnętrznych i działalności duszpasterskiej diecezji, która od 1992 r. zawiera w sobie części czterech dawnych diecezji: sandomiersko-radomskiej, przemyskiej, lubelskiej i tarnowskiej, mających wiele odmiennych tradycji i uregulowań prawnych.

Jeszcze w 1987 r. biskup sandomiersko-radomski Edward Materski rozpoczął przygotowania do zwołania synodu diecezjalnego, jednak zrealizował to dzieło jego następca bp Wacław Świerzawski. Zamiar zwołania Synodu ujawnił on wczesną wiosną 1996 r., zaś 22 kwietnia tego roku - po omówieniu przez diecezjalną Radę Kapłańską problemów związanych z Synodem - powołał Komisję Przygotowawczą. Problematykę synodalną przybliżyły kapłanom całej diecezji rejonowe konferencje księży 7-9 października 1996 r.

Dnia 9 października 1996 r. ks. bp Wacław Świerzawski wydał dekret zwołujący Synod, a w następnych dniach powołał Sekretariat Synodu, przewodniczących ośmiu komisji synodalnych oraz Komisję Główną Synodu złożoną z Księży Biskupów, Sekretarza Generalnego oraz przewodniczących komisji problemowych. Przewodniczący tych komisji zaproponowali osoby z którymi chcieli opracować przydzieloną im część projektów postanowień synodalnych. Większość tych osób ks. Biskup powołał do komisji synodalnych. W ciągu dwóch i pół roku Komisje opracowały projekty statutów synodalnych, które przedyskutowane przez Komisję Gówną i w niewielkiej części (z powodu braku czasu na skutek przyspieszenia prac synodalnych w związku z wizytą Ojca Świętego Jana Pawła II w Sandomierzu) przez parafialne zespoły synodalne, zostały poddane pod dyskusję plenarnych sesji Synodu złożonych z członków Synodu. Było ich 264 w tym 2 biskupów pomocniczych, 150 kapłanów diecezjalnych, 10 kapłanów zakonnych, 1 brat zakonny, 25 sióstr zakonnych i 75 wiernych świeckich.

Przewodniczącymi poszczególnych Komisji Synodalnych byli:

1. Komisji Głównej ks. bp prof. dr hab. Wacław Świerzawski,
2. Komisji Socjologiczno-Teologicznej ks. prof. dr hab. Stanisław Kowalczyk,
3. Komisji do spraw Duchowieństwa Diecezjalnego ks. dr Czesław Murawski,
4. Komisji do spraw Instytutów Życia Konsekrowanego ks. dr Kazimierz Skawiński,
5. Komisji do spraw Wiernych Świeckich ks. bp lic. Edward Frankowski,
6. Komisji do spraw Struktur Kościelnych w Diecezji ks. Roman Chwałek,
7. Komisji do spraw Posługi Słowa Bożego ks. dr Wiesław Wilk,
8. Komisji do spraw Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów ks. dr Zdzisław Janiec,
9. Komisji do spraw Duszpasterstwa ks. Marian Kondysar.

Sekretarzem Generalnym Synodu był ks. dr Waldemar Gałązka.

Członkowie Synodu pięć razy zbierali się na sesje plenarne, z których cztery miały miejsce w Sandomierzu, a piąta w Stalowej Woli. Pierwsza sesja 21 XI 1996 r. była sesją inauguracyjną, druga 21 XI 1997 r. miała charakter formacyjny, trzecia 5 XII 1998 r. i czwarta 15 III 1999 r. były sesjami roboczymi podczas których dyskutowano i głosowano nad przyjęciem poszczególnych dokumentów synodalnych, Podczas ostatniej sesji zamykającej Synod 16 IV 1999 r. w Konkatedrze stalowowolskiej ks. bp Wacław Świerzawski uroczyście podpisał postanowienia Synodu.

Księga dokumentów synodalnych zatytułowana "Aby byli jedno" (było to hasło Synodu) składa się z trzech części:

1. Dokumenty (dekrety, listy, przemówienia) związane z przebiegiem Synodu.
2. Zasadnicza część normatywna Synodu będąca owocem pracy komisji synodalnych usystematyzowana według trzech funkcji Chrystusa (nauczycielskiej, kapłańskiej i pasterskiej) a mianowicie:
   1. Teologia diecezji;
   2. Struktury diecezjalne:
      1. centralne struktury w diecezji (głównie Kuria Diecezjalna);
      2. terenowe struktury w diecezji (rejony duszpasterskie, dekanaty, parafie);
   3. Nauczycielskie zadania Kościoła Sandomierskiego:
      1. głoszenie Słowa Bożego;
      2. nauczanie katechetyczne;
      3. działalność misyjna;
      4. środki społecznego przekazu;
      5. wychowanie katechetyczne i kształcenie teologiczne;
   4. Liturgia i życie liturgiczne w Diecezji Sandomierskiej:
      1. uświęcenie i kult w zgromadzeniu liturgicznym;
      2. liturgia sakramentów;
      3. liturgia pozasakramentalna i paraliturgia;
      4. rok liturgiczny;
      5. muzyka i śpiew liturgiczny;
      6. liturgiczna służba ołtarza;
      7. budownictwo, architektura i sztuka sakralna.
   5. Posługa pasterska Kościoła Sandomierskiego:
      1. ewangelizacja rodziny, dzieci i młodzieży;
      2. ewangelizacja środowiska pracy (robotników, nauczycieli, rolników, sadowników i działkowców, służby zdrowia, młodzieży akademickiej, harcerzy);
      3. posługa uświęcania (świętość chrześcijańska, miejsca święte, duszpasterstwo w sanktuariach, duszpasterstwo piel- grzymkowe);
      4. posługa pasterska w diecezji i parafii, dobra doczesne Kościoła w duszpasterstwie;
      5. posługa charytatywna: dzieła "Caritas" w diecezji sandomierskiej i duszpasterstwo charytatywne (chorych, samotnych, więźniów, niepełnosprawnych, uzależnionych);
   6. Duchowni Kościoła Sandomierskiego:
      1. troska o powołania kapłańskie;
      2. przygotowanie do kapłaństwa w seminarium;
      3. stała formacja kapłanów;
      4. sprawy bytowe kapłanów.
   7. Świeccy w Kościele Sandomierskim:
      1. powołanie i posłannictwo świeckich w Kościele;
      2. wspólnotowe formy zaangażowania świeckich w Kościele;
      3. wierni świeccy a duszpasterze;
      4. ewangelizacja kultury;
      5. życie społeczno-gospodarcze;
      6. kultura czasu wolnego katolików świeckich.
   8. Życie konsekrowane i jego posłannictwo w Kościele Sandomierskim:
      1. czym jest życie konsekrowane;
      2. osoby konsekrowane w diecezji;
      3. zasady współistnienia i współpracy;
      4. normy szczegółowe.
3. Aneksy zawierające rozszerzenie lub uzupełnienie przepisów zawartych w II części dokumentów synodalnych. Są tutaj statuty diecezjalnych rad: kapłańskiej i duszpasterskiej, statuty trzech kapituł znajdujących się na terenie diecezji, dokumenty Stolicy Apostolskiej, Konferencji Episkopatu Polski i Biskupa Sandomierskiego dotyczące niektórych dziedzin duszpasterstwa, liturgii, życia kapłanów, kwestionariusze i formularze szczególnie przydatne kapłanom w parafiach.

Dnia 25 kwietnia 1999 r. ks. bp Wacław Świerzawski ustanowił Komisję do Realizacji Postanowień Drugiego Synodu Sandomierskiego. Rozpoczęła ona działalność na pierwszej sesji 26 października 1999 r. Ma inspirować wprowadzanie w życie parafii oraz w działalność organizacji i ruchów religijnych zasady i normy sformułowane przez Synod.

Za najpilniejsze zadanie Kościoła Sandomierskiego po Synodzie Pasterz diecezji uznał "budowanie chrześcijańskiej wspólnoty rodzinnej, parafialnej i diecezjalnej" przez "pogłębianie żywej wiary w obecność Chrystusa w świętej liturgii" oraz zintensyfikowanie duszpasterstwa dzieci i młodzieży, któremu ma służyć przygotowanie rodziców, katechetów i nauczycieli-wychowawców do przekazywania młodym żywej wiary.