Diecezja Sandomierska: Jubileusz 2000

Jubileusz Wcielenia - rokiem Łaski od Pana

Wielki Jubileusz Wcielenia 2000 staje się sposobnością do szczególnego uwielbienia Boga; winien być jedynym nieprzerwanym hymnem uwielbienia Boga w Trójcy Jedynego (Bulla Incarnationis mysterium, 3); jest wyjątkowym czasem uczczenia narodzin Jezusa Chrystusa i Jego dzieła zbawczego. Ponadto, Rok Jubileuszowy jest "rokiem łaski", bowiem Bóg miłosierny jest szczególnie hojny wobec swoich czcicieli. Każdy Rok jubileuszowy jest jakby, przywołując słowa Ojca św., zaproszeniem na ucztę weselna. Pospieszmy wszyscy... (Incarnationis mysterium, 4).

Jan Paweł II w Liście Apostolskim Tertio Millennio Adveniente ("Nadchodzące trzecie tysiąclecie"), wydanym w związku z Jubileuszem Roku 2000, podkreśla, odnosząc się do słów proroka Izajasza o obwieszczeniu roku łaski Pańskiej (Iz 61, 2), że Jubileusz jest dla Kościoła takim właśnie rokiem łaski, rokiem odpuszczenia grzechów, a także kar za grzechy, rokiem pojednania pomiędzy zwaśnionymi i rokiem wielorakich nawróceń, rokiem pokuty sakramentalnej i pozasakramentalnej. Dalej przypomina, że Tradycja lat jubileuszowych jest w szczególny sposób związana z udzielaniem odpustów i to bardziej szczodrych odpustów niż w innych latach (nr 14).

Z historii odpustów

Nauka o odpuście i praktyka odpustów jest dziś dla wielu chrześcijan trudna do zrozumienia. Chcąc ją pojąć głębiej należy spojrzeć na nią w jej genezie historycznej i w szerszym kontekście rzeczowym.

Można powiedzieć ogólnie, że odpust istniał w Kościele zasadniczo od początku, co do szczegółów ma jednak za sobą długą historię. W dawnym Kościele wielkie znaczenie miało wstawiennictwo wyznawców, męczenników, którzy wiele wycierpieli podczas prześladowań. Doczesne kary za grzechy trzeba było w dawnym Kościele "odpokutować" poprzez określone co do czasu kary kościelne. Z tego powodu mówiono np. o 50 czy 300 dniach odpustu. W formie zbliżonej do dzisiejszej odpust ukształtował się w XI wieku.

Od wczesnego średniowiecza wiązano częstokroć odpust z określonymi aktami pobożności: udziałem w wyprawie krzyżowej, pielgrzymce do miejsc świętych, odmówieniem określonych modlitw, spełnianiem dzieł pokutnych, dobrych uczynków. Należy tu wspomnieć o następujących odpustach: "Porcjunkuli" - 2 sierpnia, który jest związany z miejscem modlitwy św. Franciszka z Asyżu, odpust jubileuszowy z okazji Roku Świętego, odpust związany z Uroczystością Wszystkich Świętych i z Dniem Zadusznym.

Odpust łączono często z datkami pieniężnymi na cele kościelne. Doprowadziło to, zwłaszcza w późnym średniowieczu do nadużyć. Reakcja na nie była jedną z przyczyn, które wywołały Reformację.

W związku z tym Sobór Trydencki (1545-1563) zreformował ze swej strony gruntownie praktykę odpustów i usunął nadużycia. Potwierdził jednak, że odpust jest praktyką zbawienną dla ludu chrześcijańskiego. Odrzucił twierdzenia tych, którzy głoszą, że odpusty są albo niepożyteczne, albo, że Kościół nie ma władzy ich udzielania (BF VII, 503). Ojcowie Soboru wyrazili zarazem pragnienie, aby przy udzielaniu odpustów, zachowywano, stosownie do dawnego, wypróbowanego zwyczaju Kościoła, właściwą miarę, a przede wszystkim wykluczano jakąkolwiek chęć zysku.

Czym jest odpust?

Według Konstytucji Apostolskiej Papieża Pawła VI Indulgentiarum doctrina ("Nauka o odpustach") z 1967 roku Odpust jest to darowanie przed Bogiem kary doczesnej za grzechy, zgładzone już co do winy. Dostępuje go chrześcijanin odpowiednio usposobiony i pod pewnymi, określonymi warunkami, za pośrednictwem Kościoła, który jako szafarz owoców odkupienia rozdaje i prawomocnie przydziela zadośćuczynienie ze skarbca Chrystusa i świętych (nr 5). Do Konstytucji odwołują się zarówno Katechizm Kościoła Katolickiego (nr 1471-1479) jak i Kodeks Prawa Kanonicznego z 1983 roku (kan. 992-997).

Aby zrozumieć głębiej naukę leżącą u podstaw praktyki odpustów, należy przede wszystkim uprzytomnić sobie jasno, że grzech pociąga za sobą dwojaki skutek. Po pierwsze prowadzi do całkowitego zerwania wspólnoty z Bogiem lub osłabienia z Nim przyjaźni (mówi się o winie grzechowej). Konsekwencją winy grzechu śmiertelnego jest utrata życia wiecznego (kara wieczna). Po drugie prowadzi do zburzenia wewnętrznego ładu, zgodnego z wolą Stwórcy i zakłóca relacje ze wspólnotą ludzką (pociąga za sobą kary doczesne).

Bóg, Ojciec miłosierdzia, daruje człowiekowi winę oraz karę wieczną w godnie przeżytym sakramencie pokuty i pojednania. Pozostaje jednak kara doczesna rozumiana jako wieloraka rana zadana człowiekowi przez grzech. Jej odpokutowanie dokonuje się albo na tym świecie przez formy zadośćuczynienia (dzieła pokutne, znoszenie cierpień) lub po śmierci przez karę oczyszczającą. Zatem chrześcijanin winien starać się podjąć w duchu pokuty doczesne konsekwencje grzechu, znosząc z cierpliwością bóle, cierpienia, troski i trudy życia, aby poprzez uczynki miłosierdzia i miłości, poprzez modlitwę zrzucić z siebie "starego człowieka" przyoblekając się w "człowieka nowego" (por. Ef 4, 24).

Kara doczesna ma na celu dobro człowieka. Papież Jan Paweł II, mówiąc na temat odpustów, przypomina, że kara doczesna wyraża potrzebę cierpienia człowieka, który chociaż pojednał się z Bogiem, ciągle jeszcze jest naznaczony owymi "skutkami" grzechu, które powodują, że nie jest on jeszcze całkowicie otwarty na łaskę. Właśnie z uwagi na pełne wyleczenie, grzesznik musi wejść na drogę oczyszczenia ku pełni miłości.

W "przestrzeni" uwalniania się człowieka z tego, co nazywamy "karą doczesną", wpisuje się odpust, przez który zostaje skruszonemu grzesznikowi darowana owa kara doczesna za grzechy zgładzone już co do winy w akcie sakramentalnym. Kościół pragnie wspomóc człowieka i proponuje mu darowanie kary doczesnej poprzez zyskanie odpustu. To właśnie poprzez odpust objawia się pełnia miłosierdzia Ojca, który wszystkim wychodzi naprzeciw ze swą miłością, wyrażającą się zwłaszcza w odpuszczaniu win (Incarnationis mysterium, 9).

Praktyka odpustowa w dziejach Kościoła z racji niewłaściwego rozumienia i czasami nadużyć spowodowała, że odpust kojarzy się u wiernych z pewną "amnestią", czy z czymś magicznym, gdzie człowiek bez większego wysiłku otrzymuje darowanie wszystkich kar doczesnych, włącznie z czyśćcem. Zatem, możemy zauważyć, że odpust nie stanowi jakiegoś zabezpieczenia, swoistego rodzaju konta duchowego; jest otwarciem się człowieka na Bożą łaskę i miłosierdzie; jest przystępem do całkowitego daru miłosierdzia. Odpust stanowi wyzwanie do odnowienia wewnętrznego; wymaga wysiłku duchowego, pracy nad sobą, wzrastania w autentycznej miłości.

Rodzaje odpustów

Odpust można zyskać dla siebie, można go również ofiarować za zmarłych. Darowanie kar może być całkowite (odpust zupełny) - darowanie wszystkich kar doczesnych, człowiek unika kar czyśćcowych; lub darowanie częściowe (odpust cząstkowy). Odpust zupełny można uzyskać jeden raz w ciągu dnia, natomiast cząstkowy wiele razy dziennie.

Kiedy owo zmaganie się o darowanie kary doczesnej nie zostanie zakończone w ramach życia doczesnego, istnieje możliwość dopełnienia pokuty człowieka po śmierci (katolicka nauka o czyśćcu). Kościół przez modlitwę za zmarłych wskazuje na realną możliwość pomocy w procesie darowania kary (2 Mch 12, 38-45). Odpusty za dusze zmarłych są udzielane przez Kościół na sposób wstawiennictwa (per modum suffragii). Kościół ofiarowuje Bogu zadośćuczynienie ze wspólnego skarbca i prosi Boga, aby raczył je policzyć na korzyść zmarłego.

W komunii świętych między wiernymi, czy to uczestnikami niebieskiej ojczyzny, czy to pokutującymi w czyśćcu za swoje winy, czy to pielgrzymującymi jeszcze na ziemi; istnieje więc trwały węzeł miłości i bogata wymiana wszelkich dóbr (Indulgentiarum doctrina, 5). Katechizm Kościoła Katolickiego podkreśla, że w owej przedziwnej wymianie świętość jednego przynosi korzyść innym o wiele bardziej niż grzech jednego może szkodzić innym. W ten sposób odwołanie się do komunii świętych pozwala skruszonemu grzesznikowi wcześniej i skuteczniej oczyścić się z kary za grzech (nr 1475).

Skarbiec Kościoła

Paweł VI wyjaśnia, w Konstytucji Apostolskiej Indulgentiarum doctrina, że praktykę udzielania odpustów wprowadziło przeświadczenie istniejące w Kościele, że pasterze Pańskiej owczarni mogą uwolnić poszczególnych wiernych od pozostałości po grzechach przez przydział zasług Chrystusa i Świętych. Mówi się o duchowym skarbcu Kościoła, który nie jest zbiorem dóbr gromadzonych przez wieki na kształt materialnych bogactw, lecz nieskończoną i niewyczerpana wartością, jaką mają u Boga zadośćuczynienia i zasługi Chrystusa Pana. Ów skarbiec to sam Jezus Chrystus Odkupiciel. Ponadto, podkreśla dalej Konstytucja Apostolska, do tego skarbca należy również rzeczywiście niewyczerpana, niewymierna i zawsze aktualna wartość, jaką mają przed Bogiem modlitwy i dobre uczynki Najświętszej Maryi Panny i wszystkich świętych, którzy idąc śladami Chrystusa, dzięki Jego łasce, uświęcili samych siebie i wypełnili posłanie otrzymane od Ojca. W ten sposób, pracując nad własnym zbawieniem, przyczynili się również do zbawienia swoich braci w jedności Mistycznego Ciała (Indulgentiarum doctrina, 5).

Warunki do uzyskania odpustu

Z Kodeksu Prawa Kanonicznego z 1983 wynika, że wierny winien być ochrzczony, nie ekskomunikowany, w stanie łaski uświęcającej; posiadać pewne dyspozycje: przynajmniej ogólną intencję odpustu, wypełnić w określonym czasie i we właściwy sposób nakazane czynności. Są to warunki i dyspozycje konieczne do uzyskania jakiegokolwiek odpustu.

Dla uzyskania odpustu zupełnego należy spełnić warunki:

Stan łaski uświęcającej. Po spowiedzi św. można zyskiwać odpusty przez dłuższy czas, nawet codziennie nie przystępując ponownie do spowiedzi.
Wolność od przywiązania do grzechu, nawet lekkiego. W tym miejscu należy podkreślić ową dyspozycję akcentującą wewnętrzną postawę człowieka. Trzeba zauważyć, że odpust nie oznacza pobłażliwości dla grzesznika i zastępowania koniecznej pokuty jej namiastką. Nie jest on bowiem automatycznym umorzeniem kary. Aby był prawdziwym i zupełnym uzdrowieniem lub oczyszczeniem człowieka, czyli uwolnieniem od wszystkich kar doczesnych, wymaga jego wysiłku duchowego. Chodzi więc tutaj o głęboką wewnętrzną dyspozycję moralną pokutnika. Gdy jej brakuje odpust zupełny staje się faktycznie częściowym. Przywołując słowa Ojca świętego Jana Pawła II, należy podkreślić, że odpusty nie stanowią "taryfy ulgowej", nie zwalniają człowieka z obowiązku pracy nad sobą.
Komunia Eucharystyczna. W Rozporządzeniach dotyczących uzyskania Odpustu Jubileuszowego, wydanych przez Penitencjarię Apostolską (29 listopada 1998) czytamy: warto jednak, aby wierni często przyjmowali laskę sakramentu pokuty, która pozwala iść naprzód droga nawrócenia i czystości serca. Jest wskazane, aby przyjęcie Komunii św. - konieczne dla uzyskania każdego odpustu - nastąpiło tego samego dnia, w którym zostają spełnione wymagane praktyki (por. Enchiridion indulgentiarum. Normae et concessiones, Citta del Vaticano 19863, norm. 23, §§1-3).
Modlitwa w intencjach określonych przez Ojca świętego. Modlitwa według intencji Ojca św. jest świadectwem komunii z Kościołem (można odmówić np. "Ojcze nasz", "Zdrowaś Maryjo", "Wierzę").
Dla zyskania odpustu zupełnego w Roku Jubileuszowym 2000 należy ponadto Wykonanie jednej z określonych poniżej praktyk:
Nawiedzenie jednej z Bazylik patriarchalnych w Rzymie:
św. Piotra na Watykanie
Archibazylikę Najświętszego Zbawiciela na Lateranie
Bazylikę Matki Boskiej Większej - Bazylikę św. Pawła "za murami"
Można nawiedzić i zyskać odpust również w: - Bazylice Świętego Krzyża Jerozolimskiego
Bazylice Św. Wawrzyńca na Verano
W Sanktuarium Maryi Matki Bożej Miłości - W chrześcijańskich katakumbach

Nawiedzenie jednej z bazylik w Ziemi Świętej:
Bazylika Grobu Pańskiego w Jerozolimie
Bazylika Narodzenia Pańskiego w Betlejem
Bazylika Zwiastowania w Nazarecie
Nawiedzenie jednej z bazylik winno łączyć się z pobożnym uczestnictwem we Mszy św. lub w innym nabożeństwie liturgicznym (np. Jutrznia, Nieszpory) czy w innej nabożnej praktyce (np. Droga Krzyżowa, Różaniec, recytacja hymnu Akatyst ku czci Maryi). Spełnia się konieczne wymaganie, jeśli nawiedzi się wraz z innymi lub indywidualnie jedną z bazylik, aby uczestniczyć przez pewien czas w adoracji eucharystycznej i w pobożnym rozmyślaniu, odmawiając na koniec "Ojcze nasz", "Wierzę" i modlitwę do Matki Bożej.
Dla większości wierzących istnieje inna możliwość: Nawiedzenie jednego z Kościołów w Diecezji. Chodzi o Kościół katedralny lub inne kościoły i miejsca wyznaczone przez Biskupa Diecezjalnego - świątynie stacyjne (jubileuszowe). W Diecezji Sandomierskiej są to następujące miejsca święte: Bazylika katedralna w Sandomierzu; Bazylika konkatedralna w Stalowej Woli; Kolegiata w Opatowie; Sanktuarium na Świętym Krzyżu, w Bielinach, w Janowie Lubelskim, w Radomyślu, w Tarnobrzegu (Matki Bożej Dzikowskiej), w Sulisławicach, w Nisku; Kościół p.w. Świętego Michała w Ostrowcu Świętokrzyskim; Kościół p.w. Świętego Antoniego w Padwi Narodowej; Kościół p.w. Świętego Bartłomieja w Staszowie; Kościół p.w. Matki Bożej Nieustającej Pomocy w Tarnobrzegu, Kościół p.w. M. B. Królowej Polski w Nowej Dębie.
Pielgrzymka do wyznaczonych miejsc winna być połączona z pobożnym uczestnictwem w nabożeństwie liturgicznym lub w innej pobożnej praktyce, podobnie jak to zostało wskazane w odniesieniu do bazylik w Rzymie i Ziemi Świętej. Ponadto, spełnia się konieczne wymogi dla uzyskania odpustu Jubileuszowego, jeśli nawiedzi się indywidualnie lub z innymi wskazane miejsca, i uczestnicząc tam przez pewien czas w pobożnym rozmyślaniu, odmówi się na koniec "Ojcze nasz", wyznanie wiary w jakiejkolwiek uznanej formie, modlitwę do Matki Bożej.

Należy w tym miejscu przywołać słowa Penitencjarii Apostolskiej z Rozporządzeń dotyczących uzyskania Odpustu Jubileuszowego, która potwierdza, na czas Wielkiego Jubileuszu, zasadę pozwalającą spowiednikom zmieniać przepisane praktyki i wymagane warunki dla tych, którzy z uzasadnionych powodów nie mogą ich spełnić (Por. Enchiridion indulgentiarum, norm. 27). Zakonnicy i zakonnice zobowiązani do zachowania klauzury, chorzy oraz ci wszyscy, którzy z jakiejkolwiek przyczyny nie mogą opuszczać miejsca zamieszkania, będą mogli nawiedzić - zamiast określonego kościoła - kaplicę we własnym domu; gdyby i to było niemożliwe, mogą uzyskać odpust jednocząc się duchowo z wszystkimi, którzy w zwykły sposób spełniają nakazaną praktykę, ofiarowując Bogu swoje modlitwy, cierpienia i bolesne doświadczenia.

W kontekście cytowanego powyżej dokumentu Penitencjarii Apostolskiej, należy zauważyć, że w Roku Świętym Kościół daje jeszcze możliwość uzyskania Jubileuszowego odpustu zupełnego w nowej formie, tzn. w dowolnym miejscu. Chodzi o odwiedzenie braci będących w potrzebie lub spełnienie w sposób konkretny i bezinteresowny aktów pokuty. Jeśli wierny, nie szczędząc czasu nawiedzi braci będących w potrzebie lub zmagających się z trudnościami (chorzy, więźniowie, osoby samotne w podeszłym wieku, niepełnosprawni itp. ) udaje się niejako z pielgrzymką do Chrystusa obecnego wśród nich. Spełnienie jednej z tych praktyk można dokonać w dowolnym miejscu i wiele razy. Za każdym razem można uzyskać odpust zupełny, zawsze tylko jeden raz w ciągu dnia, pamiętając o spełnieniu wyżej wskazanych praktyk (punkty 1- 4). Inna możliwość pozwalająca uzyskać Jubileuszowy odpust zupełny to Konkretne i bezinteresowne czyny pokutne, które stanowią samo "serce Jubileuszu". Do tych czynności należą między innymi powstrzymanie się przynajmniej przez jeden dzień od zbędnej konsumpcji (np. od palenia tytoniu, spożycia napojów alkoholowych); praktyka postu, wstrzemięźliwość zgodna z zaleceniami Kościoła i Konferencji Episkopatów, połączone z datkiem na potrzeby ubogich; wspomaganie dzieł o charakterze religijnym lub socjalnym; poświęcenie znacznej części wolnego czasu na działalność służącą wspólnocie; inne formy osobistej ofiary.

W Roku Jubileuszowym Kościół zatem pragnie w sposób szczególny ułatwić "dostęp do Łaski Pana Boga". Jubileuszowe dzieło pojednania, wyzwolenia i łaski od Pana dokonuje się na ziemi, sięgając swymi skutkami nieba. Jezus Chrystus, który jest Heri, Hodie, Semper, realizuje Swoją Misję w Jubileuszowym "dziś".

W bulli Incarnationis mysterium ogłaszającej Wielki Jubileusz roku 2000, Ojciec św. zachęca wiernych, aby w Tym szczególnym Roku obficie korzystali z łaski odpustu. Ojciec Święty uznał odpust jako jeden z zasadniczych elementów Wielkiego Jubileuszu Wcielenia. Kościół, kontynuując misję Jezusa Chrystusa, działając w Jego Imieniu, odpuszcza grzechy, uwalnia z mocy złego. Darowanie kary otrzymuje się za pośrednictwem Kościoła, który mocą udzielonej mu przez Chrystusa władzy, działa na rzecz każdego chrześcijanina otwierając mu skarbiec zasług Chrystusa i Świętych. Przez posługę swojego Kościoła Bóg okazuje miłosierdzie światu, udzielając mu owego cennego daru, który od bardzo dawna nosi miano "odpustu" (Incarnationis mysterium, 9).

Winna więc nastąpić odnowa znaczenia odpustów. Możemy w czasie Wielkiego Jubileuszu, który mówi o radości, skorzystać z darów duchowych. Kościół raduje się ze zbawienia. Do tej radości zaprasza wszystkich, stwarzając szczególne warunki po temu, ażeby zbawcze energie mogły stawać się udziałem każdego (List Apostolski Tertio Millennio Adveniente, 16).

Ks. dr Leon Siwecki
"Dar odpustu zupełnego w Roku Jubileuszowym 2000", Sandomierz 2000