Diecezja Sandomierska: Historia

Szczepan Hołowczyc, herbu Kolumna, urodził się w województwie nowogrodzkim w 1741 r. Kształcił się w Wilnie, następnie u Księży Misjonarzy w Warszawie, gdzie w 1772 r. otrzymał święcenia kapłańskie. Jako zdolny kapłan został sekretarzem bpa Młodziejowskiego, potem zaś był na dworze prymasa Podolskiego. W 1773 r. został proboszczem w Kutnie. W następnym roku wyjechał na studia prawnicze do Rzymu. Po powrocie w 1776 r. został sekretarzem bpa płockiego Michała Poniatowskiego i jego prawą ręką w sprawach edukacyjnych. Następnie został proboszczem w Osieku. W tym czasie zdobył tytuł doktora prawa w Krakowie. Wkrótce potem wyjechał do Rzymu, aby przyjrzeć się organizacji różnych zakładów naukowych oraz aby zebrać fundusze na rzecz Akademii Krakowskiej. Po powrocie został wizytatorem szkół litewskich. W 1783 r. został kanonikiem warszawskim, a w 1787 r. proboszczem Wrocimowic. W 1788 roku został prałatem kolegiaty kieleckiej. Po ustanowieniu diecezji sandomierskiej został pierwszym jej biskupem, prekonizowany 29 marca 1819 r., miał wtedy 78 lat. Diecezję sandomierską powitał listem pasterskim, zaś ingres do katedry odbył za niego 8 września 1819 r. sufragan bp nominat Aleksander Dobrzański. Osobiście do Sandomierza nie przybył. 17 grudnia 1819 r. odbył ingres do katedry warszawskiej, gdyż przeniesiono go na to arcybiskupstwo. Któtko był arcybiskupem warszawskim, umarł bowiem po czterech latach rządów pasterskich dnia 27 sierpnia 1823 r. w Warszawie, mając 83 lata. Pochowany został w podziemiach katedry św. Jana w Warszawie.

2. BISKUP ADAM PROSPER BURZYŃSKI (1819-1830)

Bp Adam Burzyński, urodził się w 1753 roku. Mając lat 18 wstąpił do zakonu Reformatów. Po ukończeniu teologii, jako kapłan udał się do Rzymu. Stąd zaś wyjechał na misje do Egiptu i Syrii, gdzie pracował przez 20 lat.

W Egipcie oddawał usługi wojsku Napoleona jako kapelan. Zasłynął nie tylko jako lekarz dusz, ale leczył także rannych żołnierzy. W 1815 r. wrócił do Polski. Pod wpływem generała Zajączka porzucił myśl o wyjeździe na misje. Pozostał w kraju. Wrócił do Sandomierza i osiadł w klasztorze Reformatów. Za protekcją generała Zajączka u władz, został prekonizowany na biskupstwo sandomierskie dnia 5 października 1819 r. Wybór ten został potwierdzony 19 marca 1820 r. przez papieża Piusa VII. Konsekracji dokonał abp Hołowczyc w asystencji biskupów: Adama Prażmowskiego i Teofila Lewińskiego w kościele Reformatów w Warszawie. Ingres do katedry w Sandomierzu odbył się 26 maja 1820 r. W katedrze powitał pasterza ks. Dobrzański (nominat sufragan) i przedstawiciele władz miejskich. Utworzył Seminarium Duchowne dnia 1 września 1820 r. dla 20 alumnów. W ciągu 11 lat rządów diecezją jako senator jeździł do Warszawy na posiedzenia, na których zawsze głosował za prawami Kościoła.

W życiu nie przestał być skromnym zakonnikiem: ubogi, dobroczynny i miłosierny. Zmarł 9 września 1830 r., licząc lat 77. Jego ciało spoczywa w podziemiach katedry.

3. BISKUP NOMINAT KLEMENS BĄKIEWICZ (1840-1842)

Klemens Bąkiewicz, nominat - biskup sandomierski, były wicerektor Seminarium Kieleckiego, dziekan kijański, proboszcz w Chmielniku, później w Gnojnie. W 1809 r. po śmierci Wacława Sierakowskiego, mianowany był proboszczem Kolegiaty sandomierskiej, a po podniesieniu kolegiaty do godności katedry, został archidiakonem Kapituły.

W 1820 r. został mianowany pierwszym rektorem Seminarium Sandomierskiego. W 1831 r. po śmierci biskupa Burzyńskiego i sufragana Dobrzańskiego, został Administratorem Diecezji. Dnia 9 sierpnia 1840 r. został mianowany biskupem Sandomierskim, umarł jako nominat dnia 2 stycznia 1842 r. Nie przyjął sakry biskupiej. Pochowany został podziemiach katedry.

Był mężem nieskażonych obyczajów, pobożny i łagodny. Uprzejmością swoją i dostosowaniem się do każdego wieku i stanu, zjednywał sobie serca wiernych.

4. BISKUP JÓZEF JOACHIM GOLDTMAN (1844-1852)

Urodził się 21 marca 1782 roku w Wejherowie w ziemi kaszubskiej. święcenia kapłańskie otrzymał w roku 1806. W latach 1824-1837 był kanonikiem i oficjałem Kapituły Kujawskiej, a od 1837 roku biskupem sufraganem tejże diecezji.

Dnia 22 stycznia 1844 r. papież Grzegorz XVI przeniósł go na stolicę biskupią do Sandomierza. Tutaj 14 kwietnia tegoż roku odbył się ingres biskupa Goldtmana do katedry sandomierskiej. Po ośmiu latach rządów diecezją zmarł 27 marca 1852 roku. Pochowany został w podziemiach katedry.

W krótkim okresie swego pasterzowania dokonał wiele dla Kościoła Sandomierskiego: sprowadził relikwie bł. Wincentego Kadłubka w 1847 roku, odrestaurował katedrę, wprowadził odpusty: bł. Wincentego Kadłubka i bł. Czesława. Często wizytował diecezję, troszczył się o formację duchową księży, zainicjował praktykę rekolekcji kapłańskich.

5. BISKUP JÓZEF MICHAŁ JUSZYŃSKI (1859-1880)

Urodził się w 1793 roku we wsi Bieliny Opatowskie. Po ukończeniu gimnazjum i seminarium w Kielcach pracował jako nauczyciel. święcenia kapłańskie otrzymał w 1816 r. Po święceniach pracował nadal jako nauczyciel do roku 1821, kiedy został proboszczem w Goźlicach.

Pełnił wiele funkcji społecznych i kościelnych (rektor i prefekt Szkoły Wydziałowej w Sandomierzu, asesor komisji rządowej do spraw wewnętrznych i duchowych, kanonik kapituły, prałat). Od 1848 roku pełnił funkcję proboszcza w Szydłowcu.

Dnia 16 kwietnia 1859 r. został mianowany biskupem sandomierskim. Konsekracja odbyła się dnia 10 lipca 1859 r. w Warszawie (konsekratorem był biskup Fijałkowski). Ingres do katedry sandomierskiej odbył się 24 lipca 1859 r. W czasie 21 lat rządów diecezją troszczył się o wzrost pobożności i intelektualną formację kapłanów, wprowadził nabożeństwa majowe, zbudował dom biskupi.

Zmarł w Sandomierzu 24 listopada 1880 roku. Pochowany w podziemiach katedry.

6. BISKUP ANTONI KSAWERY SOTKIEWICZ (1883-1901)

Urodził się we wsi Bardo. Ukończył Seminarium Duchowne w Sandomierzu. Od 1846-50 kształcił się w Akademii Duchownej w Warszawie, otrzymując stopień kandydata teologii. W 1849 r. przyjął święcenia kapłańskie z rąk bpa J. Goldtmanna. Wrócił do Sandomierza i pełnił funkcję vice-regensa, profesora seminarium, prefekta pensji PP. Benedyktynek oraz urzędnika konsystorza. W tym samym czasie został kanonikiem lubelskim i proboszczem w Słupi Nowej. Od 1860 r. był wykładowcą prawa kanonicznego w Akademii Duchownej w Warszawie. Po skasowaniu uczelni (1867) oddał się pracy literackiej i był redaktorem Przeglądu Katolickiego. W 1877 r. został powołany na administratora archidiecezji warszawskiej. 15 marca 1883 r. prekonizowany przez Leona XIII na biskupa sandomierskiego. Sakrę biskupią przyjął w Petersburgu dnia 20 maja 1883 r. z rąk arcybiskupa warszawskiego Wincentego Popiela. Ingres do katedry odbył się 24 czerwca 1883 r. Był to człowiek wielkiego formatu. Zorganizował i zreformował dotychczasowe życie Kościoła diecezjalnego. Wyrazem zasług dla diecezji są słowa umieszczone na jego pomniku w katedrze m.in. "... starał się o postęp duchowieństwa w pobożności, a w nauce przez egzaminy. Wiele się zasłużył do odnowy kościołów w diecezji, a głównie katedry sandomierskiej..." Wielką troską otaczał seminarium. Z braku profesorów jako biskup wykładał w seminarium sandomierskim. Zmarł nagle 3 maja 1901 r. licząc 75 lat życia, 52 lata kapłaństwa, 18 lat biskupstwa. Spoczywa w podziemiach katedry sandomierskiej.

7. BISKUP STEFAN ALEKSANDER ZWIEROWICZ (1902-1908)

Żył w latach 1842-1908. Urodził się w guberni siedleckiej. Gimnazjum ukończył w Białymstoku. Kształcił się w seminarium w Wilnie, a stopień magistra teologii uzyskał na Akademii Duchownej w Petersburgu. W roku 1869 został kapłanem. Kolejno pełnił obowiązki profesora, rektora seminarium aż do administratora diecezji włącznie. W 1897 roku konsekrowany w Petersburgu na biskupa wileńskiego. W 1902 roku przebywał przez 9 miesięcy na wygnaniu za to, że listem pasterskim zabronił rodzicom katolickim posyłać dzieci do szkół cerkiewnych. Po powrocie z wygnania w Twerze objął osieroconą diecezję sandomierską 30 grudnia 1902 r.

Bp Zwierowicz był kapłanem ogromnej wiary i niezmiernej dobroci. Pospolicie nazywany był "Pasterzem". Za jego staraniem seminarium zyskało klasztor po Benedyktynkach. Z jego rozporządzeń wyróżnia się cyrkularz o rodzicach chrzestnych, którymi nie mogą być ludzie innej wiary. Zmarł 4 stycznia 1908 r. mając 65 lat życia. W Wilnie pasterzował 5 lat i tyleż samo w Sandomierzu. Jego doczesne szczątki spoczęły w podziemiach pod katedrą obok biskupa Sotkiewicza. Kronika Sandomierska z 1908 r. wspomina o biskupie, że do kaplicy św. Barbary w katedrze przekazał obraz NMP Ostrobramskiej, który otrzymał od litewskiego duchowieństwa.

8. BISKUP MARIAN JÓZEF RYX (1910-1930)

Urodził się 10 grudnia 1853 r. w Warszawie. Kształcił się w gimnazjum radomskim, w Seminarium Duchownym w Sandomierzu i Akademii Duchownej w Petersburgu. Na kapłana został wyświęcony w 1879 r. Został profesorem w seminarium, a w 1895 r. jego rektorem. Odnowił gmach seminaryjny, dobudował nowy pawilon. 10 stycznia 1908 r. został administratorem diecezji sandomierskiej. 7 kwietnia 1910 r. papież św. Pius X mianował go biskupem sandomierskim. Konsekracja odbyła się 19 czerwca 1910 r. w Petersburgu. Sakrę przyjął z rąk arcybiskupa Wincentego Kluczyńskiego z Mohylewa. Ingres do katedry sandomierskiej odbył się z kościoła seminaryjnego dnia 2 lipca 1910 r.

W 1912 r. uczestniczył w Kongresie Eucharystycznym w Wiedniu. 8 września 1913 r. w asystencji bpa kieleckiego A. Łosińskiego ukoronował łaskami słynący obraz NMP w Sulisławicach. Biskupowi M. Ryxowi udało się prawie po stu latach starań załatwić sprawę nominacji biskupa sufragana dla diecezji. Został nim rektor Seminarium Duchownego ks. P. Kubicki, którego konsekrował w katedrze sandomierskiej 1 grudnia 1918 r. Również w tym roku podejmował w Sandomierzu Wizytatora Apostolskiego w Polsce Achillesa Ratti. W dniach 3-5 lipca 1923 r. odbył pierwszy Synod diecezjalny, zaś 14 października 1923 r. obchody 700-lecia śmierci bł. Wincentego Kadłubka. Zasługą byłego rektora Seminarium dla tej uczelni było zorganizowanie Niższego Seminarium i wzniesienie w tym celu budynku w latach 1926-1929.

Zmarł 1 czerwca 1930 r. Pochowany w podziemiach katedry sandomierskiej.

9. BISKUP WŁODZIMIERZ JASIŃSKI (1930-1934)

Urodził się 12 czerwca 1873 r. we Włocławku. W rodzinnym mieście ukończył szkołę średnią, tutaj również odbywał studia filozoficzne i teologiczne w diecezjalnym seminarium duchownym. Wyświęcony na kapłana 14 października 1895 r. Pracował jako wikariusz w Aleksandrowie, a następnie w Kaliszu. W czasie pierwszej wojny światowej otrzymał nominację na dziekana i proboszcza w Koninie. W 1918 r. został przeniesiony na stanowisko proboszcza i dziekana w Piotrkowie, gdy zaś powstała diecezja łódzka, został ustanowiony rektorem łódzkiego seminarium duchownego. 5 sierpnia 1930 r. został mianowany przez Stolicę Apostolską biskupem ordynariuszem diecezji sandomierskiej. Rządził diecezją sandomierską cztery lata i trzy miesiące, bowiem w dniu 1 grudnia 1934 r. przeniesiono go na stolicę biskupią w Łodzi. W czasie drugiej wojny światowej usunięty z Łodzi przez władze okupacyjne znalazł schronienie u Ojców Reformatów w Bieczu. 20 grudnia 1946 r. zrezygnował ze stanowiska biskupa ordynariusza w Łodzi i otrzymał nominację na arcybiskupa tytularnego. Zakończył swój żywot 17 kwietnia 1965 r. w Tuchowie.

Na wszystkich zleconych mu stanowiskach kościelnych dał się poznać jako doskonały organizator życia kościelnego, gorliwy duszpasterz i wybitny kaznodzieja.

Urządził Diecezjalny Kongres Eucharystyczny w Radomiu w dniach 27-29 czerwca 1932 r. Wiele uwagi poświęcił odnowieniu wnętrza zabytkowej katedry sandomierskiej.

10. BISKUP JAN KANTY LOREK (1936-1967)

Urodził się 20 października 1886 r. w Błażejowicach na terenie śląska Opolskiego. Jego rodzicami byli Jan i Albina z Korków. Po ukończeniu miejscowej szkoły wstąpił do Zgromadzenia Księży Misjonarzy św. Wincentego a Paulo w Krakowie. Tutaj ukończył klasyczne gimnazjum, a następnie odbył studia filozoficzne i teologiczne w Wyższym Seminarium Zgromadzenia, po czym w dniu 2 lipca 1911 r. przyjął w katedrze wawelskiej święcenia kapłańskie z rąk bpa Anatola Nowaka. W latach 1912-1916 był dyrektorem Zakładu dla sierot w Czernej. W czasie pierwszej wojny światowej został powołany do wojska, po jej zakończeniu z polecenia przełożonych zakonnych prowadził misje parafialne. Nieprzeciętne zdolności ogranizacyjne i wychowawcze zdecydowały, że przełożeni zakonni powierzyli mu kierownictwo Domu Wychowawczego im. Ks. Siemaszki w Krakowie.

W roku 1936 ks. J. Lorek został mianowany przez Ojca świętego biskupem tytularnym diecezji Modra oraz Administratorem Apostolskim Diecezji Sandomierskiej. Dnia 7 czerwca 1936 r. przyjął nominat w kościele świętego Krzyża Warszawie sakrę biskupią z rąk kardynała Aleksandra Kakowskiego.

10 czerwca nowy biskup objął rządy w diecezji sandomierskiej. Za jego rządów diecezja otrzymała drugiego bpa sufragana.

W czasie swojego ponad trzydziestoletniego pasterzowania dokonał ponad osiemset wizytacji kanonicznych w parafiach, wyświęcił na kapłanów czterystu dwudziestu księży, utworzył czterdzieści sześć nowych parafii. Zmarł 4 stycznia 1967 r. w osiemdziesiątym pierwszym roku życia, pięćdziesiątym szóstym kapłaństwa i trzydziestym pierwszym biskupstwa. Pochowany w podziemiach katedry.

11. BISKUP PIOTR GOŁĘBIOWSKI (1968-1980)

Bp Piotr Gołębiowski urodził się 10 czerwca 1902 r. w Jedlińsku koło Radomia. Uczęszczał do Państwowego Gimnazjum w Radomiu, a później do Seminarium Duchownego w Sandomierzu. Jako kleryk wysłany został na studia specjalistyczne do Rzymu na Gregorianum. Odznaczał się wybitnymi zdolnościami. Studia ukończył z najwyższym wyróżnieniem "summa cum laude". Egzaminoi i obronie pracy doktorskiej przewodniczył papież Pius XI. W trakcie studiów przyjął święcenia kapłańskie w katedrze sandomierskiej 12 października 1924 r. Po skończeniu studiów w 1928 r. rozpoczął pracę w sandomierskiej katedrze jako wikariusz. Następnie mianowany został profesorem seminarium, a w 1930 r. ojcem duchownym kleryków. Podczas wojny objął parafię w Baćkowicach, gdzie przeżył front. Następnie pracował jako rektor kościoła Trójcy świętej w Radomiu, a potem był proboszczem i dziekanem w Koprzywnicy. W 1950 r. jako kanonik Kapituły Katedralnej wrócił do Sandomierza i oddał się pracy profesorskiej w seminarium. W 1957 r. przyjął sakrę biskupią jako biskup pomocniczy. Po śmierci bpa J. Lorka w 1967 r. został wybrany wikariuszem kapitulnym, a od 26 lutego 1968 r. z woli papieża Pawła VI był Administratorem Apostolskim z prawami biskupa ordynariusza diecezji sandomierskiej, którą kierował do śmierci.

Był on wybitną osobowością. Zorganizował obchody 150-lecia istnienia diecezji (1968) i seminarium (1970). Przeprowadził trzy koronacje obrazów Matki Bożej słynących łaskami: Studzianna (1968), Wysokie Koło (1974) i Błotnica (1977). Za czasów pasterzowania odbyła się peregrynacja kopii obrazu Jasnogórskiego do wszystkich parafii w diecezji (1972/73). Urządził rekolekcje trzeźwościowe w diecezji (1978/79). W październiku 1980 r. pod jego przewodnictwem Sandomierz obchodził 1000-lecie swego chrześcijaństwa.

Zmarł nagle w Nałęczowie podczas sprawowania Najświętszej Ofiary 2 listopada 1980 r. Pochowany w katedrze sandomierskiej. Proces beatyfikacyjny biskupa Piotra prowadzi diecezja radomska.

12. BISKUP EDWARD MATERSKI (1981-1992)

Biskup Edward Materski, syn Ignacego i Marii, urodził się w Wilnie 6 stycznia 1923 r. Po śmierci ojca w 1932 r. przeniósł się do Warszawy. Tu uczęszczał do szkoły i w 1940 r. uzyskał świadectwo dojrzałości. Następnie zgłosił się do Seminarium Duchownego w Kielcach. święcenia kapłańskie otrzymał w katedrze kieleckiej 20 kwietnia 1947 r. z rąk bpa Czesława Kaczmarka. Pracował jako wikariusz w Chmielniku, Kielcach, Kurzelowie. W tym czasie uzyskał magisterium na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Warszawskiego. W 1955 r. obronił pracę doktorską na Akademii Teologii Katolickiej w Warszawie. W diecezji został wizytatorem katechizacji i profesorem katechetyki w seminarium, a także podjął wykłady z katechetyki na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim.

W 1968 r. papież Paweł VI mianował go bpem pomocniczym diecezji kieleckiej. 28 marca 1981 r. Jan Paweł II prekonizował go na ordynariusza diecezji sandomierskiej. Ingres do katedry sandomierskiej odbył się 11 kwietnia 1981 r.

W ramach reorganizacji diecezji w Polsce dnia 25 marca 1992 r. został przeniesiony do nowo utworzonej diecezji radomskiej.

13. BISKUP WACŁAW ŚWIERZAWSKI (1992-2002)

Nota biograficzna i nauczanie na stronie własnej.

14. BISKUP ANDRZEJ DZIĘGA (OD 2002 R.)

Notka biograficzna znajduje się w rozdziale Biskup Sandomierski.